طبقات اعيان از يك شهر بروند ساكنان آن نقصان مىپذيرد و معنى خلل راه يافتن بعمران شهر همين است . آنگاه ناچار بايد در پرتو دولت جديد عمران تازه‌اى در پايتخت بوجود آيد و حضارت ديگرى به اندازه و تناسب آن دولت ايجاد گردد . [ و اين وضع بمثابهء كسى است كه مالك خانهء كهنه‌اى باشد و چگونگى بسيارى از اطاقها و مرافق آن موافق مطلوب و احتياجات او نباشد و او بر تغيير دادن اين چگونگى و تجديد ] [ 1 ] بناى آن بر وفق ميل و مطلوب خود قادر باشد و آن وقت آن خانه را خراب كند و سپس از نو بناى ديگرى بسازد . و نظير اين وضع در بسيارى از شهرهايى كه پايتخت كشور بوده‌اند روى داده است و ما به چشم خود ديده و دانسته‌ايم ، و خدا شب و روز را اندازه مىكند [ 2 ] . و نخستين سبب طبيعى اين امر بطور كلى اين است كه دولت و پادشاهى در برابر عمران بمنزلهء صورت براى ماده است كه شكل نگهبان نوع خود براى وجود ماده مىباشد و در علوم حكمت ثابت شده است كه انفكاك يكى از آن دو از ديگرى امكان - ناپذير است بنابرين دولت بدون عمران بتصور نيايد و دولت و پادشاهى بىعمران متعذر است به علت آنكه تجاوز [ 3 ] در طبايع بشر است و اين امر موجب مىشود كه در هر عمران و اجتماعى حاكم و رادعى بوجود آيد و سياست امور و نگهبانى اجتماع تعيين گردد و اين سياست يا از راه شريعت و يا از راه كشوردارى و پادشاهى اجرا مىشود و معنى دولت نيز همين است . و هر گاه آن دو از يك ديگر تفكيك نشوند پس خواهى نخواهى اختلال يكى در ديگرى مؤثر خواهد بود چنان كه نابودى يكى در نابودى ديگرى تأثير مىبخشد و خلل عظيم البته در نتيجهء خللى است كه به دولت كلى راه مىيابد مانند دولت ايران و روم يا عرب بطور عموم يا دولت بنى اميه يا بنى - عباس و غيره ، ليكن دولت فردى مانند دولت انوشيروان يا هرقل يا عبد الملك بن

--> [ 1 - ) ] قسمت داخل كروشه در چاپ‌هاى مصر و بيروت با چاپ ( ك ) اختلاف دارد و ما از چاپ ( پ ) ترجمه كرديم . [ 2 - ) ] وَ الله يُقَدِّرُ اللَّيْلَ وَ النَّهارَ 73 : 20 . سورهء المزمل ، آيهء 20 . [ 3 - ) ] در « ينى » تعاون است بجاى : العدوان و آنگاه معنى عبارت چنين است : بسبب تعاونى كه در طبايع بشر است .